• etemadinia@gmail.com

«آن» در شعر معارف

«آن» در شعر معارف

17079لب معارف مگشا هر گه و بي گه به غزل

باش تا هاتف اين ميكده آواز كند

علاوه بر كاربرد واژة «آن» به عنوان اسم و يا ضمير اشاره، در ادبيات فارسي، به «كيفيت خاصي در حسن و زيبايي كه آن را به ذوق درك كنند ولي تعبير نتوانند» نيز«آن» مي‌گويند. (1) در بيت مشهوري از حافظ، ابهام، لطافت و زيبايي غيرقابل توصيف مندرج در مفهوم مستفاد از اين واژه، قابل بررسي است:

شاهد آن نيست كه مويي و مياني دارد

بنده طلعت آن باشي كه آني دارد

براين اساس، در مواجهه و توصيف برخي از زيبايي‌ها، هنرمندي‌ها و جذابيت‌هايي كه شگفتي، حيرت و جذبة حاصل از آنها، راه را بر تعبير و شرح مي‌بندد، خواهيم گفت كه آن حقيقت از «آني» بهره مي‌برد كه از بيان چيستي و مفهوم آن عاجزيم و تنها، بروز آثار و نمودهاي آن كافي است تا دريافت‌هاي زيبايي شناسانة ما را مقهور خود كند.

براين مبنا، در عرصة شعر -چنانچه در ساير عرصه‌هاي برزو خلاقيت، عشق و هنر بشري نيز مي‌توان آن را پي گرفت- برخي شاعران در سرودن شعر از «آني» بهره مي‌برند كه مخاطب در اغلب موارد بي‌آنكه بداند، مسحور و مجذوب هنرمندي و خلاقيت شاعر در پردازش مضمون و عبارت مي‌شود؛ چنانكه آثار تأثر عميق ناشي از آن را به وضوح در روان خود احساس مي‌كند و دريافت اين حقيقت، در واقع همان جذبة ناشي از خلاقيت و شگفتي اشعار خداوندان شعر پارسي است كه مردم اين سرزمين قرن‌هاست آن را در مواجهه با آثار آنان احساس مي‌كنند.

در اين ميان، در اشعار شاعران متأخر ادب فارسي كه در مقايسه با متقدمين كمتر مي‌توان«آنِ» شاعرانه را در آثار آنان جستجو نمود، زنده‌ياد، سيدعباس معارف از جمله فرهيختگاني است كه اشعار او از اين قاعده مستثنا است. وي كه از ابتداي كودكي در محضر پدر كه آشناي به طريقت عملي و نظري عرفان اسلامي بود، با معارف و فرهنگ متعالي بشري آشنا شد، در ايام نوجواني و پس از آن با بهره‌مندي از مكتب اساتيدي همچون آيت الله عالمي، آيت الله لنكراني، آيت الله كوه كمره‌اي و دكتر سيداحمدفرديد، نبوغ سرشار خود را به كاوش در عرصه‌هاي مختلف علوم و فنون مصروف داشت و آثار متنوعي در شعر، حكمت، اقتصاد اسلامي، اصول فقه، موسيقي، فيزيك كوانتوم و سياست به رشته تحرير درآورد.

حكيم سيدعباس معارف كه با همكاري در تدوين قانون اساسي و نيز تدوين قانون كار نظام جمهوري اسلامي، همدوش طلايه‌داران انقلاب در پيشبرد اهداف حركت الهي ملت ايران از هيچ كوششي فروگذار ننمود، از سال1361به دليل ابتلا به عارضه قلبي و بيماري ديابت تا سال1381در كلبه محقر خود ميزبان اشتياق و طلب فرهيختگان، هنرمندان و صاحب نظران علوم مختلف بود تا آنكه عاقبت در شب يلداي سال1381رخت از سراي فريب فرو بست.(2)

هله بدرود شما مي‌كنم اي ناياران

كودك برقم و از غربت خرمن رفتم

شعر معارف كه سرشار از مضامين حكمي، عاشقانه و عرفان حماسي و انقلابي است، با تلفين هنرمندانة دو سبك عراقي(در قالب) و هندي(در عبارت پردازي) به محصولي جذاب، هنرمندانه و دل‌نشين دست يافته است.

 وصف عيار صبوحي زده و شوكت پتك

كس نگفته است معارف چو تو در نظم دري

 و دركنار فراهم آمدن همة اين مقدمات، «آني» كه در بسياري از اشعار او به وضوح مي‌توان آن را حس نمود، ماية اصلي ماندگاري و اثرگذاري اشعار او در روان مخاطبان فرهيخته و اهل معنا به شمار مي‌رود.

او خود در اين باب، شعر را تجلي كلام الهي بر لسان سالك الي الله مي‌دانست و آن را موهبتي از جانب خداوند برمي‌شمرد كه بر اثر مجاهده و تحمل دشواري‌ها در طريق حق، سالك هنرمند لايق دريافت آن مي‌شود.(3)

و اينچنين، باور به اين انديشه همراه با تلاش در راه تحقق آن، مي‌تواند عميقا به بروز «آنِ» قدسي و صفت جاودانگي و ماندگاري در شعر بينجامد.

بهره‌مندي از اين وصف و موهبت قدسي(يعني«آنِ شاعرانه») در ابتدا مرهون التزام به مراتبي از تزكيه و صفاي باطن، الهام و القاي ربوبي و آنگاه ممارست در استفاده از فنون شاعري و مشق عروض و قافيه همراه با تحليل و نگاه محققانه(و نه تقليدي) در آثار خداوندان شعر فارسي است. غفلت از هر يك از اين دو موضوع ، به توليد اثري نامطبوع و يا حداقل، تقليدي منجر خواهد شد. اين امر در موارد متعدد مورد تأكيد حكيم سيدعباس معارف نيز واقع شده است.

تا معارف نكشد كس قدح از خون‌جگر

بر دلش پرتو الهام نخواهد افتاد

***

سر زلف هنر بي‌غم به دست كس نمي‌افتد

بهل يكسر گريبان‌ها كنيم از جور غم پاره

***

كن حفظ دل معارف طرز سماع حافظ

در پارسي نبوده است خوشتر از اين مقالي

***

دم به هر محفل معارف كم زن از طرز غزل

نزد نامحرم ز راز علم الاسما مگو

***

از من نبود اين غزل مست معارف

كز غيب ز بهر دل احباب رسيده

***

در اين ميان، درك مصاديق متعدد«آنِ» مورد بحث در اشعار معارف، مستلزم بازخواني موضوعات مختلف مندرج در ديوان او همراه با تفرج در بوستان ابيات شگفت اشعار اوست كه خارج از مقصد اين نوشتار است و از اينرو علاقه‌مندان مي‌توانند صدق اين مدعا را در «ديوان معارف» پي گيرند. لكن در اين ميان، قوت طبعِ همراه با فخامت معاني حكيمانه و چينش دلنشينِ همراه با صفاي شاعرانه را مي‌توان با تورقي در ديوان معارف، در بسياري از سروده هاي عميقا احساس نمود.

ني همين مستي به بزمم آن پريوش مي‌كند

برق هم در خرمن من رقص آتش مي‌كند…

تشنه كامي در كوير عشق، دل را بيم نيست

بادة ناز تو در گلشن هلاكش مي‌كند

***

سر به ميخانه بردنم بايد

اشك از رخ ستردنم بايد

دل سپردم به اشك و سود نكرد

سر به خنجر سپردنم بايد

***

تا سحر با يار دوشين باده پنهاني زديم

وز سر زلف خوشش فال پريشاني زديم

اسم اعظم داشت يا رب لعل ميگونش مگر

كز سر مستي سحر لاف سليماني زديم…

تا كه در مستي شبي بتوان بدان در كوفت سر

سال‌ها بر خاك آن درگاه پيشاني زديم

امشب از ميخانه مي‌آييم دور اي محتسب

زانكه ساغرها در آنجا زانچه مي‌داني زديم

در پايان، انتخاب ابياتي از حكيم معارف به عنوان حسن ختام اين نوشتار نيز به دليل قوت ابيات فراواني از اشعار او امري مشكل مي‌نمود و براين اساس، موارد مشابه فراواني را علاوه بر غزل ذيل، از حيث قوت طبع و فخامت محتوا مي‌توان در «ديوان معارف» جستجو نمود.

دوش با زلفي به مستي پيچ و تابي داشتم

وعدة ديدار شب با آفتابي داشتم

از متاع هر دو عالم بر سر بازار عشق

خرقه‌اي فرسوده در رهن شرابي داشتم

شد خراب از باده و از چهر بُرقع برگشود

الحق اي دل دوش گنجي در خرابي داشتم

نقش خود در جام ديدم كردمي توفان ز خشم

ناگهان ديدم كه بس نقش برآبي داشتم

تشنه بودم دسترس بر چشمة خونم نبود

ساقي‌ام  مي داد و دل خوش با سرابي داشتم

با لب آلوده رب رب چون تواند گفت كس

آوخ اي دل كاش دستي بر ربابي داشتم

آب و آتش جمع بايد در وضوي عشق، كاش

آبي از شمشير يا سرب مذابي داشتم

چون نشد اين هر دو حاصل دست يازيدم به جام

الحق اي دل دوش تدبير صوابي داشتم

خفته بود ايام و من از يمن خورشيد وصال

بخت بيداري ز چشم نيم خوابي داشتم

بود ديشب بهترين روزم معارف زانكه دوش

 تا سحر در خانه مهمان آفتابي داشتم

پي نوشت‌ها:

1. فرهنگ معين ذيل واژه «آن».

2. علاقه مندان مي‌توانند به منظور آشنايي افزون تر با زندگي، آثار، افكار و مختصات شعر حكيم سيد عباس معارف به مقدمه «ديوان معارف» مراجعه نمايند.

3.  ر.ك: ديوان معارف ، ص17.

م. اعتمادی نیا
م. اعتمادی نیا

ثبت نظر